زمینه تاریخی: فضای باز سیاسی و راهبرد جمهوری اسلامی
پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، آغاز رقابت روایت‌ها در جامعه‌ای بود که پس از سال‌ها استبداد پهلوی، شاهد انتشار ده‌ها روزنامه با گرایش‌های گوناگون بود. در این فضا، نظام نوپای اسلامی با محوریت امام خمینی (ره)، راهبردی مبتنی بر «سعه‌صدر، مدارا و صبر تاکتیکی» اتخاذ کرد. پرهیز نظام از برخورد حذفی با گروه‌هایی که ماهیت انحرافی داشتند، با هدف حفظ آرامش اجتماعی و فراهم کردن فرصتی عینی برای اتمام حجت بود تا عیار ادعاهای این جریان‌ها در پیشگاه ملت به آزمون گذاشته شود.[۱]
در این میان، سازمان مجاهدین خلق که می‌دانست اکثریت مردم با انگیزه‌های دینی انقلاب کرده‌اند، برای جبران ریزش‌های ناشی از مارکسیست شدن اعضای خود در سال ۱۳۵۴، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای بر رسانه انجام داد. نشریه «مجاهد» در ۱ مرداد ۱۳۵۸ متولد شد تا گفتمان التقاطی سازمان را با ویترینی اسلامی بازتولید کند. سازمان در کنار نشریه اصلی، مجلات وابسته‌ای نظیر «بازوی انقلاب»، «نسل انقلاب» و «فریاد گودنشین» را نیز برای نفوذ در اقشار مختلف جامعه منتشر می‌کرد.
رسانه به مثابه سنگر: جنگ روانی و انحصارطلبی
نشریه مجاهد مأموریت خود را صرفاً اطلاع‌رسانی تعریف نکرد؛ بلکه به سنگری برای تغییر چارچوب فهم مخاطب تبدیل شد. راهبرد این نشریه بر معرفی اندیشه اصیل اسلامی با برچسب «ارتجاع»، حمله مستمر به روحانیت و القای انحصارطلبی در حاکمیت استوار بود.
این نشریه با مظلوم‌نمایی، سازمان را تنها مدافع آزادی معرفی می‌کرد و روزنامه‌های مذهبی را «بلندگوی ارتجاع» و «چماقدار» می‌خواند. به عنوان نمونه، در شماره ۱۶ (یادداشت «مار در آستین انقلاب») از جوانان می‌خواست رسانه‌های جریان انقلاب را تحریم کنند. هدف از این تاکتیک‌ها، سلب مرجعیت از رسانه‌های انقلاب و ایجاد شکاف میان جامعه و حاکمیت بود.[۲]
مصادره مفاهیم؛ اسلام بر زبان، مارکسیسم در ذهن
خطرناک‌ترین بعد عملکرد نشریه مجاهد، استفاده ابزاری از واژگان و نمادهای اسلامی برای تئوریزه کردن یک ایدئولوژی مادی‌گرا بود. آن‌ها با تزیین آرم نشریه به آیات قرآن، خطوط دفاعی ذهنی مخاطب مذهبی را می‌شکستند.
نشریه مجاهد مفاهیمی چون توحید را از یک حقیقت الهی به مفهومی طبقاتی تقلیل داد. در شماره ۳ (صفحه ۵)، هدف از توحید را صرفاً «استقرار یک جامعه بی‌طبقه توحیدی» معرفی کرد؛ نگاهی که کمال انسان را نه در تقرب به خدا، بلکه در انحلال طبقات (متأثر از ماتریالیسم دیالکتیک) می‌دید.
درباره اصل امامت و رهبری نیز، این نشریه جایگاه فقها در فهم دین را نفی کرده (شماره ۷، صفحه ۲) و معیار صلاحیت رهبری را «میزان پیشتازی در مبارزه طبقاتی» معرفی می‌کرد (شماره ۲۶، صفحه ۱۳). این جریان مدعی بود به دلیل تسلط بر علم مبارزه، حق رهبری جامعه را دارد که این امر در عمل به معنای جایگزینی دیکتاتوری تشکیلاتی به جای ولایت الهی و فقاهت بود.[۳]
سوءاستفاده از آزادی برای نفی آزادی
تناقض بنیادین نشریه مجاهد در این بود که با بهره‌مندی از عالی‌ترین سطوح آزادی در نظام تازه‌تأسیس (توزیع تیراژهای چندصد هزار نسخه‌ای در سراسر کشور، برپایی دفاتر علنی و میتینگ‌ها)، روزانه همان نظام را به «دیکتاتوری» متهم می‌کرد. این راهبرد پیش‌دستانه، با هدف مشروعیت‌زدایی از حاکمیت در اذهان عمومی طراحی شده بود تا سازمان بتواند در آینده، رفتارهای خشن و خائنانه خود را تحت عنوان «مبارزه با استبداد» توجیه کند؛ مصداق بارز استفاده از آزادی برای نابودی بستر آزادی.
فروپاشی نقاب‌ها و شکست جنگ روایت‌ها
با گذشت زمان، فاصله میان ظاهر اسلامی و باطن مارکسیستی سازمان آشکارتر شد. چهره‌های آگاه انقلاب از پیش این فرجام را می‌دانستند؛ شهید مطهری در نامه‌ای به امام خمینی (ره) در سال ۱۳۵۶ درباره این نفاق جدید هشدار داده و نوشته بود که این جریان محتوای قرآن را از معنویت تخلیه و با مفاهیم مادی پر می‌کند.
همچنین شهید بهشتی با حضور شجاعانه در مناظره‌های تلویزیونی سال ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ در برابر سران گروه‌های چپ و التقاطی، منطق و سعه‌صدر نظام اسلامی را به نمایش گذاشت و ترفند مظلوم‌نمایی منافقین را بی‌اثر کرد. آیت‌الله خامنه‌ای نیز ماهیت این سازمان را جریانی توصیف کردند که نامش اسلامی، اما باطن، تفکر و نوشته‌هایش مارکسیستی محض بود. جامعه انقلابی نیز با مشاهده تضاد میان ادعای آزادی در نشریه و اعمال فاشیسم در مناسبات درون‌تشکیلاتی سازمان، از آن‌ها روی گرداند.[۴]
اطلاعیه شماره ۲۵ و ورود به فاز مسلحانه
در پی تشدید تنش‌های سیاسی و عزل ابوالحسن بنی‌صدر از فرماندهی کل قوا، نشریه مجاهد در روز ۲۸ خرداد ۱۳۶۰ چند نسخه فوق‌العاده به چاپ رساند. در یکی از مهم‌ترین نسخه‌های آن روز، سازمان با تیتر تحریک‌آمیز «جان رئیس‌جمهور در خطر است، مردم تهران آماده نجات جان رئیس‌جمهور باشید» به مقدمه‌چینی برای آشوب‌های خیابانی پرداخت.
در همان نسخه، بیانیه‌ای تحت عنوان «اطلاعیه سیاسی-نظامی شماره ۲۵» صادر شد. این اطلاعیه تاریخی، رسماً نقطه پایان فعالیت‌های سیاسی سازمان و سرآغاز ورود نیروهای مجاهدین خلق به نبرد مسلحانه، ترورهای خیابانی و رویارویی نظامی با جمهوری اسلامی بود.[۵]
میراث تاریخی و امتداد گفتمان نفاق
با تعطیلی نشریه مجاهد و فرار کادر رهبری سازمان، جنگ شناختی جریان التقاط پایان نیافت. تحلیل‌گران جریان‌شناسی معتقدند الگوهای گفتمانی نشریه مجاهد ــ یعنی تهی کردن مفاهیم دینی از محتوای توحیدی و بازتعریف آن‌ها بر اساس مبانی غیرالهی ــ در سال‌های بعد در قالب‌ها و نشریات دیگری بازتولید شده است. بررسی مواضع فعالانی نظیر لطف‌الله میثمی و نشریاتی چون «چشم‌انداز ایران» نشان‌دهنده امتداد این خط فکری است.
تجربه نشریه مجاهد به تاریخ سیاسی ایران آموخت که بزرگ‌ترین تهدیدها گاه از واژه‌ها آغاز می‌شود و پاسداری از حقیقت، نیازمند مرزبانی از اندیشه و معنای مفاهیم است.[۶]
جستارهای وابسته
● سازمان مجاهدین خلق ایران
●
● رویدادهای ۳۰ خرداد ۱۳۶۰
●
● جنگ شناختی
●
● مارکسیسم اسلامی
●
● ابوالحسن بنی‌صدر
منابع و پانویس‌ها
- ↑ تبارشناسی جریان نفاق، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی راهبرد سعه‌صدر جمهوری اسلامی در سال‌های ۵۸ و ۵۹.
- ↑ آرشیو نشریه مجاهد، شماره ۱۶ (یادداشت «مار در آستین انقلاب»).
- ↑ آرشیو نشریه مجاهد، شماره ۳ (ص ۵) و شماره‌های ۷ و ۲۶ (درباره مفهوم توحید و امامت).
- ↑ سازمان مجاهدین خلق؛ پیدایی تا فرجام (۱۳۴۴–۱۳۸۴)، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی نامه‌های شهید مطهری و مناظرات شهید بهشتی.
- ↑ تقویم تاریخ انقلاب اسلامی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، وقایع خرداد ۱۳۶۰ و صدور اطلاعیه سیاسی-نظامی شماره ۲۵.
- ↑ جریان‌شناسی مطبوعات پس از انقلاب، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی امتداد خط فکری سازمان در مطبوعات دهه‌های بعد.