[پیش‌زمینه: پروژه «پدر طالقانی» و سوءاستفاده منافقین]
آیت‌الله طالقانی در سال‌های پیش از پیروزی انقلاب، با نگاهی خیرخواهانه و پدرانه تلاش می‌کرد تا تمامی جریان‌های مبارز (از مارکسیست‌ها و چریک‌ها تا جبهه ملی و نهضت آزادی) را در مسیر انقلاب متحد کند. همین سعه‌صدر باعث شد تا در میان گروه‌های مختلف به «پدر طالقانی» معروف شود.
اما سازمان منافقین به رهبری مسعود رجوی، به ایشان نه به عنوان یک رهبر دینی، بلکه به عنوان «ابزار مشروعیت‌ساز» نگاه می‌کرد. این سازمان با سانسور تفکرات اصیل ایشان و تقطیع گزینشی سخنانشان در نشریه مجاهد، تلاش می‌کرد از چهره موجه این مفسر قرآن برای پوشاندن ماهیت مارکسیستی خود سوءاستفاده کرده و ایشان را در تقابل با امام خمینی (ره) نشان دهد.[۱]
تغییر موضع و برخورد قاطع با جریان نفاق
آیت‌الله طالقانی که به عقاید ماتریالیستی منافقین پی برده بود، دریافت که مدارا با این جریان دیگر سودی ندارد. ایشان در روزهای پایانی عمر خود، تندترین مواضع را علیه سازمان اتخاذ کرد که اوج آن در دو خطبه تاریخی نمایان شد:
خطبه نماز عید فطر۲ شهریور ۱۳۵۸در روزهایی که منافقین در حال حمایت از تجزیه‌طلبان در کردستان بودند، آیت‌الله طالقانی صراحتاً آنان را «جوجه‌کمونیست‌هایی» خواند که خیال می‌کنند قیم مردمند. ایشان با بیان اینکه «خدا لعنتشان کند... از درگاه خدا و خلق دورباش بر همه اینها!» پایان مدارای خود را اعلام کرد و به صراحت گفت که پیشتر به امام خمینی (ره) گفته بود امید به جذب آنان داشته، اما اکنون این امید از بین رفته است.
خطبه نماز جمعه تهران۹ شهریور ۱۳۵۸ایشان با تفسیر آیات قرآن، خطر منافقین را از کفار بیشتر دانست و با اشاره مستقیم به سازمان مجاهدین خلق گفت: «باطنش چهره کفر است... نفس و اندیشه‌اش خلق امپریالیست و صهیونیست است... شعارهای فریبنده می‌دهد و فتنه‌ها برمی‌انگیزد.»
آیت‌الله خامنه‌ای در اسفند ۱۳۸۹ درباره عظمت خطبه عید فطر فرمودند: «اینها دائماً می‌گفتند "پدر طالقانی"... کیست که در این رودربایستی گیر نکند و برود آن‌جور قرص و محکم موضع بگیرد؟... من بعد از خطبه تلفن کردم تشکر کنم، ایشان گفت خیلی‌ها هم تلفن می‌کنند فحش می‌دهند!»[۲]
وقایع و هشدارهای پیش از مرگ
این رویداد دقیقاً در مقطعی رخ داد که آیت‌الله طالقانی پس از سال‌ها مدارا، به ماهیت مارکسیستی و فریبکارانه این سازمان پی برده و در خطبه‌های آتشین اواخر عمر خود، به شدت علیه آنان موضع‌گیری کرده بود. از منظر جریان‌شناسی تاریخی، حذف فیزیکی ایشان، سازمان منافقین را از یک فروپاشی حتمی نجات داد و به آنان اجازه داد تا با ماسک رسانه‌ای «پدر طالقانی»، پشت اعتبار ایشان پنهان شوند.مواضع آیت‌الله طالقانی تنها به تریبون‌های عمومی محدود نبود. در هفته‌های منتهی به مرگ ایشان، برخوردهای تندی میان وی و کادر مرکزی سازمان رخ داد:
● روایت محمدمهدی جعفری (رمضان ۵۸): «مسعود رجوی آمد... یک‌مرتبه صدای آقای طالقانی بلند شد که توپ و تشر می‌زد: شما خودتان رفتید و با کمونیست‌ها دست‌به‌یکی کردید، من برای شما هیچ اقدامی نمی‌کنم.»
● روایت محمد مدیرشانه‌چی (چند شب پیش از مرگ): مسعود رجوی و مهدی ابریشم‌چی به دیدار ایشان آمدند. آیت‌الله طالقانی با عصبانیت به رجوی گفت: «شما کاری کرده‌اید که من هم دیگر نمی‌توانم کمکتان کنم. تاریخ دقیقاً ثبت می‌کند که شما در این موقعیت خطیر چه می‌کنید.»[۳]
مظنونین شب حادثه و ارتباطات تشکیلاتی آنان
آخرین جلسه‌ای که آیت‌الله طالقانی در شامگاه ۱۸ شهریور ۱۳۵۸ در منزل آقای چهپور داشت، با حضور دو چهره خاص یعنی علی گلزاده غفوری و محمد مجتهد شبستری برگزار شد؛ افرادی که سوابق و ارتباطات آن‌ها با سازمان منافقین همواره محل تأمل پژوهشگران امنیتی بوده است:
علی گلزاده غفوریوی از طرفداران ایده «جمهوری دموکراتیک اسلامی» (گزاره مشترک میان بازرگان، نهضت آزادی و رجوی) بود. ارتباطات خانوادگی و تشکیلاتی او با منافقین بسیار عمیق بود:
● سه فرزند او (محمدصادق، محمدکاظم، مریم) و دامادش به جرم عضویت در شاخه‌های نظامی و تروریستی منافقین اعدام شدند. ● در سال ۱۳۸۳ پیامی برای منافقین در پادگان اشرف فرستاد: «من تماماً با شما هستم، در راه اهدافتان بتازید.» ● مریم رجوی به مناسبت درگذشت وی در سال ۱۳۸۸، او را «پدر مجاهدان شهید» نامید و پیام تسلیت رسمی صادر کرد (همچنین افرادی چون محسن کدیور و عبدالکریم سروش نیز برای وی پیام‌های مشابهی صادر کردند).[۴]
محمد مجتهد شبستریوی که بعدها در «حلقه کیان» نظرات هرمنوتیک لیبرال را ترویج می‌داد، در دهه ۵۰ تأمین‌کننده پشتوانه‌های تئوریک برای پرسش‌های ماتریالیستی اعضای سازمان مجاهدین بود. به گفته لطف‌الله میثمی، وقتی اعضای سازمان می‌پرسیدند «خدای غیرمادی چگونه به ماده کانال می‌زند؟» یا منشأ قرآن چیست، شبستری پاسخ می‌داد که متن قرآن سخن خود پیامبر و «فهم» او از جهان است (رد ماهیت قدسی وحی).نقطه مشترک شبستری و گلزاده غفوری، علاوه بر حضور در آخرین شب حیات آیت‌الله طالقانی، غیبت هماهنگ آن‌ها در جلسات ۳۰ و ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ مجلس شورای اسلامی برای از اکثریت انداختن جلسه عزل بنی‌صدر بود.[۵]
معمای شب ۱۸ شهریور و شواهد ترور
جلسه گلزاده و شبستری با آیت‌الله طالقانی تا ساعت ۲۴ طول کشید. حدود یک ساعت پس از رفتن آن‌ها و صرف شام، حال ایشان ناگهان رو به وخامت گذاشت. شواهد مشکوک این شب عبارتند از:۱. قطع ارتباطات: در همان ساعت حساس، آب و تلفن منزل به طرز کاملاً مشکوکی قطع شده بود تا امکان امدادرسانی سلب شود.۲. مرگ پیش از رسیدن پزشک: ایشان پیش از رسیدن هرگونه کمک پزشکی جان باخت.۳. شواهد مجتبی طالقانی: فرزند ایشان سه واقعه مشکوک را در همان روزها ذکر می‌کند: الف) ورود گروهی ناشناس به منزل خلیل رضایی (از نزدیکان آیت‌الله) برای یافتن اسناد؛ ب) ناپدید شدن چمدان حاوی اسناد فوق‌محرمانه که کلیدش تنها نزد خود آیت‌الله بود؛ ج) انتشار وسیع یک نامه قدیمی از مجتبی به پدرش درباره منافقین دقیقاً در همان مقطع.[۶]
مقایسه با ترور بیولوژیک آیت‌الله ربانی املشی
الگوی مرگ ناگهانی و بدون ردپای فیزیکی در تاریخ انقلاب سابقه داشته است. ترور بیولوژیک آیت‌الله ربانی املشی توسط باند مهدی هاشمی (برادر داماد آیت‌الله منتظری) نمونه مشابهی است. مهدی هاشمی در اعترافات خود صراحتاً نوشته بود:
«ما وسایل و امکانات سمی و داروهای مسموم‌کننده و سرطان‌زا در اختیار داریم که می‌توان به صورت نامرئی افراد را مسموم نمود... تصمیم گرفتیم به ایشان [ربانی املشی] ضربه بزنیم.»[۷]
انگیزه قتل: تصاحب میراث به جای نابودی
بررسی‌ها نشان می‌دهد که حیات آیت‌الله طالقانی به تهدیدی موجودیتی برای سازمان منافقین تبدیل شده بود. اگر افشاگری‌های صریح ایشان در خطبه‌های نماز جمعه تنها یک ماه دیگر ادامه می‌یافت، پایگاه اجتماعی سازمان کاملاً نابود می‌شد.
حذف فیزیکی آیت‌الله طالقانی، یک راهبرد دوگانه برای شبکه نفوذ منافقین بود:۱. خاموش کردن صدایی که پرده از نفاق آن‌ها برمی‌داشت.۲. فراهم شدن امکان مصادره شخصیتی که دیگر زنده نبود تا ادعاهای سازمان را تکذیب کند.شبکه نفوذ توانست این جنایت را در قالب یک «سکته معمولی» صحنه‌سازی کند؛ همان شبکه‌ای که مدتی بعد، در انفجار دفتر نخست‌وزیری، برای مسعود کشمیری جسدسازی کرد و بقایای خاکستر ساختگی او را در کنار شهدای رجایی و باهنر تشییع نمود.
جستارهای وابسته
● سید محمود طالقانی ● ترورهای دهه ۶۰ ● سازمان مجاهدین خلق ایران ● نفوذ (سیاسی) ● ترور بیولوژیک
منابع و پانویس‌ها
- ↑ تبارشناسی جریان نفاق، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی خط مشی رسانه‌ای نشریه مجاهد و پروژه «پدر طالقانی».
- ↑ بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضای ستاد نکوداشت آیت‌الله طالقانی، ۹ اسفند ۱۳۸۹.
- ↑ جعفری، محمدمهدی و مدیرشانه‌چی، محمد. خاطرات و تاریخ شفاهی انقلاب، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بازخوانی مواضع آیت‌الله طالقانی علیه مسعود رجوی.
- ↑ پرونده جریان‌های التقاطی و نیروهای ملی‌مذهبی، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، بررسی سوابق علی گلزاده غفوری و ارتباط فرزندان وی با سازمان مجاهدین خلق.
- ↑ میثمی، لطف‌الله. خاطرات و مقالات مجله چشم‌انداز ایران، بررسی ریشه‌های تئوریک تفکرات ماتریالیستی در تفسیر قرآن و نقش محمد مجتهد شبستری.
- ↑ طالقانی، مجتبی. مصاحبه‌ها و یادداشت‌ها درباره وقایع شهریور ۵۸، آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ پرونده باند سید مهدی هاشمی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اعترافات مربوط به استفاده از سموم نامرئی و سرطان‌زا در قتل آیت‌الله ربانی املشی.